آینده نظم جهانی در آستانه یک چرخش تاریخی؛ چرا «روایت ایرانی» باید شنیده شود؟

دکتر عیسی محتشم، کارشناس مسائل سیاسی، با اشاره به تحولات شتابان نظام بین‌الملل، معتقد است جهان در آستانه شکل‌گیری نظمی جدید قرار دارد و جمهوری اسلامی ایران با بهره‌گیری از ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی، ژئواستراتژیک و تمدنی خود، باید با طراحی یک الگوی نوین از حکمرانی ایرانی، نقش‌آفرینی مؤثری در این نظم نوظهور ایفا کند.

به گزارش روشن خبر و به قلم دکتر عیسی محتشم کارشناس مسائل سیاسی در سال‌های گذشته، تصور غالب بر این بود که مباحثی همچون «تغییر نظم جهانی» و «بحران نظام سرمایه‌داری» بیشتر در محافل فکری حامی جمهوری اسلامی و میان کسانی مطرح می‌شود که از شکل‌گیری یک آلترناتیو قدرتمند در برابر غرب، به‌ویژه ایالات متحده آمریکا، سخن می‌گویند. اما امروز این موضوع از سطح گفتمان‌های محدود فراتر رفته و به یکی از محورهای اصلی بحث در دانشگاه‌ها، اندیشکده‌ها، مراکز سیاست‌گذاری و رسانه‌های بین‌المللی تبدیل شده است.

تحولات گسترده در عرصه‌های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و امنیتی نشان می‌دهد که ساختار رهبری نظام بین‌الملل در حال دگرگونی است. بسیاری از اندیشمندان، استراتژیست‌ها، سیاستمداران و رهبران کشورهای مختلف، هر یک متناسب با منافع و رویکردهای خود، در انتظار شکل‌گیری نظم جدید جهانی هستند.

به نظر می‌رسد برخلاف نظریه «پایان تاریخ» فرانسیس فوکویاما، نه‌تنها تاریخ به پایان نرسیده، بلکه جهان وارد مرحله‌ای تازه از تحولات تاریخی شده است. در این میان، رشد اقتصادی چین و راهبردهای بین‌المللی این کشور، یکی از اضلاع اصلی مثلث تغییر نظم جهانی را شکل داده است. از سوی دیگر، بازگشت ژئوپلیتیک به متن سیاست جهانی، بار دیگر اهمیت راهبردی خاورمیانه و نقش کلیدی ایران را برجسته ساخته است. همچنین، دیدگاه‌هایی مانند نظریه «اوراسیای جدید» الکساندر دوگین، بر افزایش نقش روسیه در معادلات آینده جهان تأکید دارند.

آنچه مسلم است، تحول در نظم جهانی امری محتمل و نزدیک به وقوع ارزیابی می‌شود و ایران نیز ناگزیر است در این روند، نقشی متفاوت و متناسب با شرایط جدید ایفا کند.

از این منظر، جنگ تحمیلی ۱۲ روزه و جنگ رمضان و نیز حملات اخیر پس از خروج آمریکا از تفاهم‌نامه‌ها، از نگاه برخی تحلیلگران نشان‌دهنده تلاش ایالات متحده برای مدیریت تحولات جهانی و کند کردن روند تغییر نظم بین‌المللی به نفع سیاست‌های خود است. بر همین اساس، جمهوری اسلامی ایران باید با بازنگری در الگوی حکمرانی داخلی و بازتعریف راهبردها و آرمان‌های خود در عرصه بین‌المللی، جایگاه تازه‌ای برای ایفای نقش در نظم آینده جهان طراحی کند.

در شرایط کنونی که دیپلماسی عمومی به یکی از ارکان مهم سیاست خارجی کشورها تبدیل شده است، ظرفیت مناسبی برای بازنمایی و تبیین آرمان‌ها و راهبردهای جمهوری اسلامی ایران در سطح بین‌المللی فراهم آمده و بهره‌گیری هوشمندانه از این فرصت، ضرورتی انکارناپذیر به شمار می‌رود.

از سوی دیگر، روند تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی حاکی از چرخش تدریجی مرکز ثقل قدرت به سمت شرق است؛ به‌گونه‌ای که بازیگران آسیایی در حوزه‌های سیاست، اقتصاد، انرژی، فناوری و امنیت، نقش پررنگ‌تری در معادلات جهانی یافته‌اند. در چنین فضایی، ایران می‌تواند با اتکا به ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیک خود و با تقویت همکاری با شرکای راهبردی، نقش مؤثرتری در شکل‌دهی به نظم نوین جهانی ایفا کند.

برآورد بسیاری از مراکز مطالعاتی نیز نشان می‌دهد که در نظم آینده جهان، مؤلفه‌هایی همچون راه‌های ارتباطی، تنگه‌های راهبردی، منابع انرژی و ظرفیت‌های انسانی و تمدنی، بیش از گذشته در تعیین جایگاه کشورها نقش‌آفرین خواهند بود. از این رو، در کنار روایت‌های چینی، آمریکایی و روسی از نظم نوین جهانی، ضروری است «روایت ایرانی» نیز با اتکا بر ظرفیت‌های تاریخی، تمدنی و راهبردی کشور، تبیین و در عرصه بین‌المللی شنیده شود.

تحقق این هدف، مستلزم تدوین و اجرای یک کلان‌سیاست منسجم در حوزه حکمرانی ایرانی است؛ سیاستی که بتواند ضمن پاسخگویی به نیازهای داخلی، جایگاه ایران را در نظم در حال شکل‌گیری جهان نیز تثبیت کند.