معصیت ادبی؛ از بی‌دقتی‌های نوشتاری تا مسئولیت‌های فرهنگی

یادداشت/ حیدر اریایی نژاد/ روشن خبر

زبان، کامل‌ترین نظام ارتباطی بشر است؛ نظامی که با بهره‌گیری از دستور، واژگان، نشانه‌ها و الفاظ، پیام را به شکلی روشن و منظم به مخاطب منتقل می‌کند. امروز، یکی از مهم‌ترین بسترهای انتقال پیام، فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی است؛ بستری که در آن نوشتن بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است.

نوشتن در این فضا شباهتی به سبک روزنامه‌نگاری یا «ژورنالیستی» دارد. هرچند سرعت در تولید محتوا سبب می‌شود خطاهای املایی و نگارشی اجتناب‌ناپذیر باشد، اما این امر نباید به بی‌توجهی نسبت به اصول نگارش بینجامد. رعایت رسم‌الخط، جمله‌بندی صحیح و استفاده درست از علائم نگارشی، به‌ویژه در زبان فارسی، نقش اساسی در شفافیت و دقت در انتقال پیام دارد.

انسان‌ها در سطح سواد، مطالعه و توانایی‌های فردی متفاوتند، اما آنچه میان همه مشترک است، نیاز به ارتباط و انتقال پیام است. به همین دلیل، هر نوشته‌ای ـ حتی ساده‌ترین یادداشت‌ها ـ نقش آموزشی و فرهنگی دارند.

سعدی علیه‌الرحمه گفته است:
«معصیت از هر که صادر شود ناپسندیده است و از علما ناخوب‌تر؛ که علم، سِلاح جنگ شیطان است و خداوندِ سلاح را چون به اسیری برند، شرمساری بیش بَرد.»

به تَبع این کلام وزین، اگر برای معصیت بتوان انواعی در نظر گرفت، یک نوع را هم باید «معصیت ادبی» دانست. معصیت ادبی، صرفاً سرقت ادبی نیست؛ همه بی‌دقتی‌ها و سهل انگاری های نگارشی را شامل می شود.
سهل انگاری ها و قصور در به‌ کارگیریِ صحیحِ ابزارهایِ انتقال پیام و انتخابِ شکلِ درست واژه‌ها که موجب آشفتگی در نگارش و تکرار غلط‌های زبانی و در نتیجه تضعیف کارکرد و وظیفه اصلی زبان -که انتقال پیام است- می شوند در زیر عنوان “معصیت ادبی” جای می گیرند.
وقتی هدف نوشتن، انتقال پیام است، آیا شایسته‌تر نیست که این پیام در قالبی روشن و آراسته عرضه شود؟
بدیهی ست که وقتی افراد فرهیخته در فضای مجازی مسائل روز را تحلیل و محتوا تولید می‌کنند، تک‌تک واژه‌ها و جملات آنان جنبه آموزشی دارد. بنابراین، مسئولیت کسانی که صاحب قلم و در واقع سلاح‌داران این میدان هستند، دوچندان می‌شود.

زبان فارسی، علاوه بر کارکرد ارتباطی، ستون هویت فرهنگی و تمدنی ما ایرانیان است. این زبان همان است که از اشعار فخیم آن به «قند پارسی» تعبیر شده است ، مرز های جغرافیایی را در نوردیده ، معِرف نام ایران و ایرانی شده است و بزرگان ادب برای پاسداری از آن رنج‌ها کشیده و هزینه‌ها داده‌اند؛ همان نقطه مشترکی که کوچکترین توهین به آن و بزرگان آن را برنمی‌تابیم و هر نظریه موهنی در این زمینه، با واکنشی تند روبرو می شود. بنابراین، بی‌اعتنایی به درست‌نویسی را باید بی‌احترامی به ساختار زبان و بی‌اعتنایی به همین میراث مشترک دانست.

امروز، گوشی‌های هوشمند بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی ما در عصر ارتباطات شده‌اند؛ ابزاری که حتی برای نوآموزان نیز در موارد خاص ضروری ست و بخشی از آموزش رسمی، به‌ویژه در شرایط خاص، از همین طریق انجام می‌گیرد.
در چنین شرایطی، حساسیت «درست‌نویسی» بیشتر رخ می نماید و مسئولیت ما در نگارش صحیح کلمات بیش از پیش اهمیت پیدا می‌کند.

نمونه‌ای کوچک از تأثیر درست‌نویسی را می‌توان در همین زندگی روزمره دید: وقتی از طریق همین گوشی در پاسخ به فرزند خردسال خود به‌جای «نه» می‌نویسیم «ن» یا «نع»، یا وقتی علائم نگارشی را نادیده می‌گیریم و از فعل‌های جعلی و ساختگی استفاده می‌کنیم و نوشته‌هایمان پر از غلط‌های املایی است، نباید انتظار داشته باشیم که او درست نوشتن را بیاموزد.
همان‌گونه که والدین در رفتار، پوشش و سبک زندگی الگوی فرزندان هستند، در نوع نوشتن نیز آینه پدر و مادر خواهند بود و به‌شدت از آن‌ها تأثیر می‌پذیرند.

علائم نگارشی نیز بخشی مهم از این ساختارند. علامت سؤال، تعجب یا ویرگول تنها نشانه‌های ظاهری نیستند؛ آن‌ها جایگزین لحن، مکث و هیجان در گفتارند و بدون آن‌ها نوشته دچار ابهام می‌شود. اگرچه ظاهر، ملاک قضاوت نیست، اما همان‌طور که ظاهر آراسته و متناسب بر پذیرش سخن فرد اثر می‌گذارد، متن مرتب و عاری از خطا نیز، اندیشه نویسنده را قابل‌پذیرش‌تر می‌سازد.

چنان‌که برای هر بخش از زندگی قواعدی وجود دارد، برای هر واژه نیز رسم‌الخط و بار معنایی مشخصی تعیین شده است. رعایت این اصول، احترام به زبان و انتقال درست آن به نسل‌های آینده است. پس شایسته است در کنار همه دغدغه‌های فرهنگی و اجتماعی، به املا و شکل نوشتاری کلمات فارسی و آیین نگارش نیز حرمت بگذاریم؛ تا هم پیاممان روشن‌تر منتقل شود، هم از بدآموزی در فضای مجازی جلوگیری کنیم و هم در حفظ و نگهداری این «میراث کهن پارسی» سهیم باشیم.